De provinciale statenverkiezingen waren twee maanden geleden. Het was een schokkende uitslag waarin Forum voor Democratie landelijk en in veel provincies de grootste werd. Hoe staat het nu met de formaties? We maken een tour langs de provincies.
Lange formaties
Net als bij de Gemeenteraadsverkiezingen duurt het lang voor er nieuwe bestuurders benoemd worden. We beginnen in het noorden. In zowel Groningen als Drenthe zijn namelijk wel al colleges benoemd. In beide gevallen brede coalities: in beide provincies doen GroenLinks, PvdA, VVD, CDA en ChristenUnie mee. In Groningen voegt D66 zich er ook bij.
In zeven provincies is de informatie afgerond en is er een formateur aan het praten met een voorkeurscoalitie: Friesland, Overijssel, Gelderland, Utrecht, Noord-Holland, Zeeland en Limburg.
In drie provincies is men nog in de informatiefase: dat wil zeggen er is nog geen voorkeurscoalitie aan het onderhandelen: dat geldt voor Limburg, Flevoland en Zuid-Holland. In Limburg werken twee formateurs de CDA’er Ger Koopmans en GroenLinks’ers Geert Gabriëls aan verbreding van de huidige coalitie van VVD, CDA, PvdA en D66. In Zuid-Holland probeert oud-VVD-leider Hans Wiegel een wiel toe te voegen aan het motorblok van Forum voor Democratie, VVD en CDA. Ook in Flevoland zoeken voormalige Kamerleden Bas Jan van Bochove (CDA) en Willibrord van Beek (VVD) naar een meerderheid voor een coalitie van Forum, liberalen en Christen-democraten. In beide formaties zijn de ogen gericht op de ChristenUnie en in Zuid-Holland ook op de SGP.
Wat verklaart de traagheid van de formaties? De programmatische polarisatie kan het bijna niet zijn: als je kijkt naar de verkiezingsprogramma’s zoeken alle partijen van rechts tot links naar een balans tussen duurzaamheid en bedrijvigheid.
De binnenkomst van een grote nieuwe partij lijkt een belangrijke verklarende factor: in de vier provincies waar de FvD meer dan 15% van de stemmen scoorde is men in de helft nog niet klaar met informatie. In zeven van de acht provincies waar de FvD minder dan 15% van de stemmen heeft gehaald is informatie wel afgerond. Sterker nog: in een kwart van die provincies is men al klaar. Dit lijkt erop te duiden dat de binnenkomst van de Forum voor Democratie de formaties ernstig gecompliceerd heeft.
Wie zitten er aan tafel?
De verkiezingsuitslag leverde dus een grote schok op: opkomst van een nieuwe partij als Forum en de groei van GroenLinks. Is dit ook zichtbaar in de colleges?
Het opvallende is dat de oude bestuurderspartijen nog steeds het best vertegenwoordigd zijn inde colleges: VVD en CDA zitten in allebei in elf provincies aan tafel: in Utrecht zit de VVD niet aan tafel en in Noord-Holland het CDA niet. De PvdA zit niet aan tafel in Flevoland en Zuid-Holland, de enige twee provincies waar de FvD nog mee praat. De winst van Forum is vooralsnog niet vertaald in een sterke positie bij coalitie-onderhandelingen.
Maar ook voor de andere winnaar, GroenLinks heeft electorale winst zich niet evenredig uitbetaald: deze partij zit bij zeven onderhandelingen aan tafel. Dat is evenveel als de ChristenUnie. Dit terwijl GroenLinks twee keer zoveel zetels heeft dan de ChristenUnie.
De andere partijen die nog aan tafel zitten zijn D66 (in vijf provincies) en SGP (vier provincies). In Friesland onderhandelt de Friese Nationale Partij mee.
Opvallend is dat de SP nergens aan tafel zit. Na de laatste Statenverkiezingen nam de partij mee aan colleges in zes van de twaalf provincies.
De formateur
De andere persoon die aan tafel zit is de (in)formateur. 27 personen namen de taak op zich om als relatief onafhankelijke persoon het collegevormingsproces te leiden. 23 daarvan hebben een politiek ambt of hadden die eerder gehad: hier tussen zaten Kamerleden, burgemeesters, commissarissen, wethouders en gedeputeerden. Drie van de zes GroenLinks (in)formateurs kwamen uit de huidige Kamerfractie, waaronder de buitenlandwoordvoerder Bram van Ojik in Utrecht. Terwijl bij PvdA, VVD en CDA het juist met name mensen met lokale of regionale bestuurlijke ervaring waren. Hier zaten ook mensen tussen met lokale en nationale ervaring zoals Willibrod van Beek (de oud-commissaris van de Koningin die ook tijdelijk landelijk voorzitter van de VVD-fractie was) en Jan Jacob van Dijk die eerder gedeputeerde en Kamerlid was. Vier van de onderhandelaars hadden niet eerder een politiek ambt bekleed, . Twee van de drie voor Forum voor Democratie naar voren geschoven informateurs kwamen van buiten de politiek: de voormalig Schiphol directeur Hans Smits in Noord-Holland en en tv-persoonlijkheid Annemarie van Gaal. Beiden leverden hun opdracht in. In Friesland kreeg juist voormalig griffier Evelien van Blaauw de opdracht nadat CDA-Kamerlid Harry van der Molen de formatie had afgerond. In Noord-Brabant leidt onderwijsbestuurder Huub Dekker samen met GroenLinks gedeputeerde Mariëtte Pennarts de onderhandelingen.
Middenpartijen aan de Macht
Welke conclusies kunnen we hier uit trekken? De tsunami die Forum in de verkiezingsuitslag teweeg gebracht heeft, lijkt stuk te lopen op de kust van de formatie. De traditionele bestuurderspartijen lijken aan de touwtjes te blijven in de formatie. Oppositiepartijen die zich de afgelopen jaar meer constructief hebben opgesteld zoals GroenLinks, ChristenUnie en SGP voegen zich daarbij.
Zeker nu de SP zich buiten colleges houdt en Forum maar heel beperkt in de colleges komt, worden de Nederlandse provincies geregeerd vanuit het midden.